I.Giriş

11.07.2026 tarihli ve 11506 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 1702.40.90.00.00 Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonunda yer alan Dektroz ve glikoz şurubunun nihai kullanım kapsamında kullanılabileceği nihai ürünler önemli ölçüde daraltılmıştır. Bu düzenlemeyle daha önce Nihai Kullanım İzin Belgesi kapsamında belirlenen nihai ürünlerin üretiminde kullanılmak üzere %20 oranında gümrük vergisi ile ithal edilebilen eşya, birçok üretici bakımından nihai kullanım rejiminden çıkarılmış; bunun doğal sonucu olarak aynı eşya için %135 oranındaki genel gümrük vergisi uygulanmaya başlanmıştır.

Başka bir ifadeyle, 1702 tarife pozisyonunda gümrük vergisi oranı değiştirilmemiş, ancak nihai kullanım hakkının daraltılması nedeniyle uygulanacak vergi yükü %20’den %135’e yükselmiştir. İşte uygulamada ortaya çıkan hukuki tartışmanın temelini de bu durum oluşturmaktadır.

Zira 11506 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’nın Geçici 1 inci maddesi, “gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülüğü artırılan eşya” bakımından Kararın yayımını takip eden otuz günlük süre içerisinde tescil edilen beyannamelere önceki vergi hükümlerinin uygulanacağını düzenlemektedir. Buna karşın, 1702 tarife pozisyonunda vergi oranının değil, yalnızca nihai kullanım kapsamının değiştirildiği gerekçesiyle, söz konusu geçiş hükmünün uygulanamayacağı yönünde değerlendirmeler de yapılmaktadır.

Kanaatimizce, tartışmanın çözümü “vergi oranı değişti mi?” sorusunda değil; nihai kullanım hakkının ortadan kaldırılması sonucunda ithalatçı bakımından uygulanacak gümrük vergisinin fiilen artıp artmadığı sorusunda aranmalıdır. Çünkü gümrük hukukunda hukuki sonuçlar değerlendirilirken, çoğu zaman düzenlemenin şekli kadar ithalatçı üzerinde doğurduğu sonuç da önem taşımaktadır.

Bu çalışmada, 11506 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’nın Geçici 1 inci maddesi; lafzı, amacı ve gümrük hukukunda kabul gören yorum ilkeleri çerçevesinde değerlendirilerek, 1702 tarife pozisyonunda nihai kullanım hakkını kaybeden ithalatçıların 30 günlük geçiş süresinden yararlanıp yararlanamayacağı hususu ele alınacaktır.

II. Anahtar Kelimeler & Kısaltmalar:

1702.40.90.00.00 GTİP, Nihai Kullanım Rejimi, Nihai Kullanım İzin Belgesi, Geçici Madde 1, Geçiş Hükümleri, Gümrük Vergisi, İthalat Rejimi Kararı, Cumhurbaşkanı Kararı, Hukuki Güvenlik İlkesi, Belirlilik İlkesi, Yükümlü Lehine Yorum İlkesi.

Kısaltmalar:

III. Geçici Madde 1’in Lafzı ve Hukuki Değerlendirilmesi

11506 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı’nın Geçici 1 inci maddesi aşağıdaki hükmü içermektedir:

“Bu Karar kapsamında, ek mali yükümlülük ihdas edilen ya da gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülüğü artırılan eşyanın ithalatına ilişkin gümrük beyannamesinin bu Kararın yayımını takip eden 30 gün içerisinde (otuzuncu gün dahil) tescil edilmesi halinde bu Kararın yürürlüğe girdiği tarihten önceki gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülüğü uygulanır.”

Madde hükmü incelendiğinde, kanun koyucunun özellikle “gümrük vergisi artırılan eşya” ibaresini tercih ettiği görülmektedir. Dikkat çekici olan husus ise, düzenlemede; gümrük vergisi oranı artırılan eşya, İthalat Rejimi Kararı eki listelerinde vergi oranı değiştirilen eşya veya yalnızca vergi cetvelinde değişiklik yapılan eşya şeklinde herhangi bir sınırlayıcı ifadeye yer verilmemiş olmasıdır. Başka bir ifadeyle, Geçici Madde 1, vergi artışının hangi hukuki mekanizma ile gerçekleştiğine değil, ithalatçı bakımından uygulanacak gümrük vergisinin artmış olmasına odaklanmaktadır.

Nitekim 1702.40.90.00.00 GTİP’li eşya bakımından da tartışma tam bu noktada ortaya çıkmaktadır. Düzenleme ile genel gümrük vergisi oranı değiştirilmemiş olmakla birlikte, nihai kullanım kapsamında uygulanabilen indirimli vergi rejiminin birçok nihai ürün bakımından ortadan kaldırılması sonucunda, ithalatçıların fiilen ödeyeceği gümrük vergisi %20’den %135’e yükselmektedir. Dolayısıyla burada cevaplanması gereken soru; “Vergi oranı değişti mi?” değil, “Karar sonucunda ithalatçı tarafından uygulanacak gümrük vergisi arttı mı?” sorusudur.

Kanaatimizce Geçici Madde 1’in lafzı esas alındığında, ikinci soruya verilecek cevabın belirleyici olması gerekir. Çünkü kanun koyucu, madde metninde vergi artışının hangi teknik yöntemle gerçekleştiğine ilişkin herhangi bir ayrım yapmamış; yalnızca gümrük vergisinin artırılması sonucunu esas almıştır. Bu nedenle, 1702 tarife pozisyonunda nihai kullanım kapsamının daraltılması sonucu ithalatçı bakımından uygulanacak gümrük vergisinin %20’den %135’e yükselmesi, Geçici Madde 1’de yer alan “gümrük vergisi artırılan eşya” kavramı kapsamında değerlendirilmeye elverişli güçlü bir hukuki gerekçe oluşturmaktadır.

IV.Geçici Madde 1’in Yorumu: Geçiş Hükümlerinin İhdas Amacı ve Yükümlü Lehine Yorum İlkesi

1702 tarife pozisyonunda ortaya çıkan tartışmanın temelinde, Geçici Madde 1’in lafzından ziyade yorumlanma biçimi bulunmaktadır.

Bir görüşe göre, 1702 tarife pozisyonunda genel gümrük vergisi oranı değiştirilmediğinden, Geçici Madde 1’in uygulanması mümkün değildir. Buna karşılık diğer görüş ise, nihai kullanım kapsamının daraltılması sonucu ithalatçı bakımından uygulanacak verginin %20’den %135’e yükselmesi nedeniyle, söz konusu düzenlemenin Geçici Madde 1 kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

Görüldüğü üzere, uyuşmazlık yaratan husus Geçici Madde 1’in lafzından ziyade, bu lafzın hangi yorum yöntemi esas alınarak değerlendirileceğidir. Hal böyle olunca, yorum faaliyetinin yalnızca kelime anlamıyla sınırlandırılamayacağı; düzenlemenin amacı, ihdas gerekçesi ve vergi hukukunun temel ilkelerinin birlikte nazara alınması gerektiği izahtan varestedir. Zira geçiş hükümleri, mevzuat değişikliklerinin yürürlüğe girdiği tarihte yükümlülerin ani ve öngörülemeyen mali yüklerle karşılaşmasını önlemek, hukuki güvenliği sağlamak ve kazanılmış ticari beklentileri makul ölçüde korumak amacıyla ihdas edilmektedir. Bu itibarla, Geçici Madde 1’in kapsamının yorum yoluyla daraltılması; yalnızca yükümlü aleyhine yeni bir mali külfet doğurmakla kalmayacak, aynı zamanda geçiş hükümlerinin ihdas ediliş amacını da önemli ölçüde işlevsiz hale getirecektir. Kanaatimizce, kanun koyucunun açıkça öngörmediği bir sınırlamanın yorum yoluyla Geçici Madde’ye eklenmesi, hukuk devleti ilkesinin tabii bir uzantısı olan hukuki güvenlik, belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle de telif edilebilecek bir yaklaşım değildir.

V.Sonuç ve Değerlendirme

1702.40.90.00.00 GTİP’li eşyanın nihai kullanım kapsamında kullanılabileceği nihai ürünlerin daraltılması sonucunda, birçok ithalatçı bakımından uygulanacak gümrük vergisi %20’den %135’e yükselmiştir. Bu itibarla, hukuki tartışmanın odak noktasını vergi artışının hangi teknik yöntemle gerçekleştiği değil, Cumhurbaşkanı Kararı sonucunda ithalatçı bakımından uygulanacak gümrük vergisinin fiilen artıp artmadığı hususu oluşturmaktadır.

Kanaatimizce, Geçici Madde 1’de yer alan “gümrük vergisi artırılan eşya” ibaresi, yalnızca tarife cetvelinde vergi oranı değiştirilen eşyayı değil; nihai kullanım kapsamının daraltılması nedeniyle daha yüksek gümrük vergisine tabi hale gelen eşyayı da kapsayacak şekilde yorumlanmaya elverişlidir. Aksi yöndeki bir değerlendirme, kanun koyucunun madde metnine açıkça koymadığı bir sınırlamanın yorum yoluyla ihdas edilmesi sonucunu doğuracağı gibi, geçiş hükümlerinin yükümlüleri mevzuat değişikliklerinin doğurduğu ani ve öngörülemeyen mali sonuçlara karşı koruma amacını da büyük ölçüde işlevsiz hale getirecektir.

Unutulmamalıdır ki; geçiş hükümleri, yükümlüyü mevzuat değişikliklerinin doğurduğu ani ve öngörülemeyen mali külfetlere karşı korumak ve hukuki güvenliği temin etmek amacıyla vazedilmiş istisnai düzenlemelerdir. Bu itibarla, her ne kadar 1702 tarife pozisyonunda vergi oranında lafzen bir artış öngörülmemiş olsa da, nihai kullanım kapsamının daraltılması neticesinde yükümlünün fiilen %20 yerine %135 oranında gümrük vergisi ile karşı karşıya kalması karşısında; Geçici Madde 1’in kapsamına ilişkin tereddüdün, kanun koyucunun iradesi, mezkûr düzenlemenin ihdas gayesi ve geçiş hükümlerinin fonksiyonu birlikte nazara alınarak yükümlü lehine yorumlanmasının, hukuk devleti ilkesinin tabii bir neticesi olduğu kanaatindeyiz. Aksi yaklaşımın ise, yalnızca madde metnine bulunmayan bir sınırlamanın yorum yoluyla ihdası sonucunu doğurmakla kalmayacağı, aynı zamanda geçiş hükümlerinin vazediliş maksadını da akim bırakacağı izahtan varestedir.

Bununla birlikte, söz konusu değişiklik; firmaların ticari öngörülebilirliğini zedeleyerek önceden yapılan ticari planlama ve sözleşmesel yükümlülüklerini doğrudan etkilemekte, nihai kullanım hakkının kaldırılması nedeniyle de yükümlüler bakımından fiilen daha ağır bir gümrük vergisi yükü doğurmaktadır. Bu yönüyle, Geçici 1 inci maddede yer alan “gümrük vergisi ve/veya ek mali yükümlülüğü artırılan eşya” ibaresinin, vergi artışının yalnızca teknik olarak vergi oranının değiştirilmesi suretiyle değil, yükümlünün tabi olacağı vergi yükünün fiilen artırılması sonucunu doğuran düzenlemeleri de kapsadığı değerlendirilmektedir. Bu nedenle, anılan 30 günlük geçiş süresinin somut olay bakımından da uygulanması gerektiği açıktır. Bununla birlikte, uygulamada ortaya çıkan tereddütlerin giderilmesi ve ülke genelinde yeknesak uygulamanın sağlanması amacıyla, Gümrükler Genel Müdürlüğünce konuya açıklık getirecek bir değerlendirme veya duyuru yapılmasının, ileride doğabilecek idari ve hukuki ihtilafların önlenmesine önemli katkı sağlayacağı kuşkusuzdur.

Haki Demirtaş
Yetkilendirilmiş Gümrük Müşaviri

Kaynakça:

1. 4458 sayılı Gümrük Kanunu.
2. 4458 sayılı Gümrük Kanununun Bazı Maddelerinin Uygulanması Hakkında 2009/15481 sayılı Karar.
3. İthalat Rejimi Kararı ve ekleri.
4. 07.2026 tarihli ve 33307 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 11506 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı.
5. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (m. 2).
6. Anayasa Mahkemesinin hukuk devleti, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerine ilişkin yerleşik içtihatları.
7. Danıştayın vergi hukukunda yorum ve hukuki güvenlik ilkesine ilişkin yerleşik kararları.